Stres dla każdego może wyglądać inaczej: niektórzy odczuwają go od czasu do czasu, inni - niemal codziennie, a niektórzy uświadamiają sobie jego konsekwencje dopiero w przypadku poważnych konsekwencji zdrowotnych. Czy możesz wpłynąć na stężenie kortyzolu? Co to jest kortyzol, jak regulować poziom hormonu stresu i jak długo hormon kortyzol powraca do normy? Czy są suplementy na stres, które mogą Cię wesprzeć? Dowiedz się tego poniżej.
Co to jest kortyzol? Hormon stresu i wpływ kortyzolu na organizm
Układ hormonalny to jeden z układów, który wpływa na większość funkcji fizjologicznych organizmu: to on wysyła do odpowiednich komórek związki chemiczne, które regulują i wpływają na ich pracę. Choć koncepcja ta powstała dopiero w XX wieku, zdecydowanie wpłynęła na myślenie o ludzkim zdrowiu. Jednym z istotnych dla ludzkiego zdrowia hormonów jest kortyzol.
Kortyzol to steroidowy hormon glikokotykoidowy, który wydziela kora nadnerczy. Nazywa się hormonem stresu, ponieważ w stanach jego wysokiego poziomu uwalniany jest w dużej ilości, co ma pobudzić organizm do działania - uruchamia on reakcję fight or flight, czyli "walcz lub uciekaj". Jego działanie jest utożsamiane najbardziej ze stresem, ponieważ jego stężenie jest najwyższe w reakcji na czynniki stresogenne. Wszystkie sytuacje stresowe pobudzają organizm do uwalniania większej ilości tego hormonu niż ma to miejsce w warunkach wolnych od czynników stresowych. Czasem może dochodzić do sytuacji przewlekłego podwyższenia poziomu stresu, co odbija się na zdrowiu. Kortyzol to jednak istotny hormon, bez którego nie da się żyć; wpływa on na:
- gospodarkę białkową i wodno-elektrolitową przez zatrzymywanie sodu w organizmie,
- poziom glukozy we krwi,
- stan zapalny w organizmie.
Po czym poznać wysoki kortyzol? Objawy wysokiego kortyzolu
Wysoki kortyzol w bezpośrednim działaniu na stres sprawia, że wzrasta ciśnienie tętnicze krwi i poziom glukozy we krwi, a także uwalnia się wapń z kości, co prowadzi do prawidłowej kurczliwości mięśni. Ta odpowiedź organizmu uwalnia kortyzol, co jest naturalną reakcją na czynniki stresogenne. Niebezpieczny jest problem podwyższonego kortyzolu przez długi czas. Długotrwały stres sprawia, że poziom hormonu stresu jest długotrwale wysoki. Problem podwyższonego kortyzolu przez długi czas może wiązać się z:
- wykształceniem przewlekłego nadciśnienia tętniczego krwi: jego objawy to bóle i zawroty głowy, zaburzenia w transporcie przez krew istotnych substancji; może mu towarzyszyć kołatanie serca, a także, po bólu głowy, wyczerpanie i zmęczenie,
- zaburzeniami układu adrenergicznego i innych mechanizmów współczulnych: objawem może być gwałtowny spadek ciśnienia tętniczego krwi podczas przyjmowania pionowej postawy,
- powiększeniem rozmiarów serca i zmian o typie kardiomiopatii; często dochodzi również do zaburzenia rytmu serca i dodatkowego skurczu w cyklu pracy serca,
- zastojami w krążeniu płucnym, migotaniem przedsionków i zmianami naczyniowymi: ich objawami jest mrowienie i drętwienie kończyn,
- brakiem odpowiedzi odpornościowej na patogeny i zahamowaniem reakcji immunologicznej organizmu - zmniejszona ilość limfocytów prowadzi do spadku odporności i podatności na infekcje: może wtedy pojawić się gorączka lub obniżenie temperatury ciała w odpowiedzi na patogen,
- zwiększonego natężenia sodu w organizmie, co może prowadzić do zatrzymywania większej ilości wody w organizmie: objawem tego jest tworzenie się obrzęków,
- obecnością dużych ilości glukozy, które prowadzą do odczuwania zwiększonego pragnienia - przez to spożywa się więcej wody, niż jest wymagane: powoduje to nasilenie obrzęków i przyspiesza produkcję moczu obciążając tym samym nerki,
- wpływem na obwodowy układ nerwowy: mogą pojawić się drżenia i zaburzenia czucia,
- wpływem na ośrodkowy układ nerwowy: może dojść do parastezji, zaburzeń widzenia, uczucia niepokoju i drgawek,
- indukowaniem glikogenolizy i glukoneogenezy spowodowanym zwiększonym zapotrzebowaniem na glukozę w odpowiedzi na stres: w wyniku tego powstają związki toksyczne dla organizmu, a trzustka wytwarza większe ilości insuliny, co z kolei skutkuje insulinoopornością mogącą być przyczyną zachorowania na cukrzycę typu II lub cukrzycę insulinozależną, co dodatkowo nasila glikogenolizę i glukoneogenezę,
- rozpadem białek pochodzących z mięśni, co ma wpływ na ubytki tkanki mięśniowej i osłabienie siły mięśni: upośledza to czynność mięśni i może doprowadzić do patologii całej motoryki,
- uwolnieniem wapnia z kości, co prowadzi do ich demineralizacji i ubytków kostnych, a następnie do podatności na złamania,
- nadmiernym pobudzeniem nerwów i mięśni, odwodnieniem, osłabieniem mięśni,
- utrudnieniem anabolizmu mięśni poprzez ograniczenie działania testosteronu.
Co powoduje wysoki kortyzol w organizmie? Przyczyny zwiększonego stężenia kortyzolu
Jakie są przyczyny zwiększonego stężenia kortyzolu w organizmie? Przede wszystkim zalicza się do nich nadmiar kofeiny lub innych napojów pobudzających. Istotnym czynnikiem, który ma wpływ na poziom stresu a tym samym kortyzol jest niedobór snu. Może także dojść do wydzielanie dużej ilości hydrokortyzonu pod wpływem infekcji wirusowej. Jeśli zaś mowa o długotrwałym podwyższeniu kortyzolu, to najczęściej jego czynnikami jest trauma i przewlekły stres. Nadmierne wydzielanie hormonu stresu może także potęgować samotność.
Jak obniżyć poziom kortyzolu? Od czego spada kortyzol?
Regulacja poziomu kortyzolu może odbywać się przede wszystkim z pomocą uodpornienia się na sytuacje stresowe. Gdy jest to niemożliwe, warto stosować różnego typu metody redukujące stres i metody na walkę ze skutkami wysokiego stresu. Istotne jest przyjmowanie wapnia, ponieważ skorzystają na tym mięśnie, których ubytki można w ten sposób zniwelizować. Uzupełnienie ubytków mięśniowych może także pokryć przyjmowanie aminokwasów. By przywrócić równowagę sodowo-potasową, warto przyjmować potas. By organizm nie rozkładał ważnych tkanek, można także przyjmować glukozę.
Jednymi ze skutecznych metod naturalnego redukowania stresu są działania, które dążą do zwiększenia poziomu serotoniny w organizmie. Zwiększenie stężenia hormonu szczęścia naturalnie redukuje stres, dzięki czemu ograniczeniu ulega uwalnianie kortyzolu. Warto także zadbać o to, by zwiększyć dopaminę - hormon przyjemności rozładowuje napięcie spowodowane przewlekłym stresem i zmniejsza stężenie kortyzolu. Zmniejszenie stężenia kortyzolu polega głównie na tych dwóch hormonach, ponieważ mogą one prowadzić do stanu relaksu i uczucia radości. Zmniejszenie stężenia kortyzolu, a tym samym zwiększenie serotoniny i dopaminy, dzieje się na drodze zadbania o swój dobrostan psychiczny i otoczenie się troską. Doprowadzić do tego może przebywanie wśród bliskich, pozwolenie sobie na odpoczynek (np. medytacja, techniki relaksacyjne) oraz znalezienie czasu na relaksujące hobby. Wszystkie sytuacje przynoszące radość i spokój mogą hamować wyrzut kortyzolu i wpływ czynników stresowych, pomagając utrzymać poziom kortyzolu w odpowiednich granicach.
Po jakim czasie spada kortyzol? Jakie jest prawidłowe stężenie kortyzolu?
Kortyzol to hormon, którego poprawne działanie oznacza jego zmiany w trakcie dnia. Poranne stężenie kortyzolu przyjmuje najwyższe wskaźniki, z kolei wieczorne stężenie kortyzolu powinno być najniższe. Nadmierne wydzielanie kortyzolu po długotrwałym stresie może ulec zmianie i zmniejszyć się do prawidłowych wartości nawet po kilku tygodniach - trwa to znacznie dłużej niż w przypadku uspokojenia się po chwilowej sytuacji stresowej.
Wysoki poziom kortyzolu: podsumowanie
Wysokie stężenie kortyzolu może być efektem przyjmowania zbyt dużej ilości kofeiny, niedoborów snu lub infekcji. W przypadku krótkotrwałego stresu kortyzol jest przydatny, ponieważ pobudza organizm; jednak w przypadku długotrwałego stresu pojawia się także wysokie stężenie kortyzolu, co przekłada się na zdrowie. Wysoki poziom kortyzolu można jednak obniżyć - stosując odpowiednie techniki relaksacyjne, dbając o zdrowy tryb życia i przyjmowanie składników, których może brakować organizmowi. Sprawdź, jakie suplementy mogą okazać się pomocne z naszej oferty.
Źródła:
Radkowska-Walkowicz M., Kortyzol. Narracje, prowokacje, interpelacje, Teksty Drugie Literatura i Hormony Społeczne 2024, 4: 42-58
Bagrowski B., Szkodliwy wpływ długotrwałego stresu na stan układu ruchu, Edukacja Biologiczna i Środowiskowa 2018, 3: 10-15
Musiała N., Hołyńska-Iwan I., Olszewska-Słonina D., Kortyzol - nadzór nad ustrojem w fizjologii i stresie, Diagnostyka Laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2018, 54(1): 29-36
Stachowicz M., Ocena wpływu jakości żywienia i suplementacji diety na regulację homeostazy hormonalnej badanych sportowców i osób aktywnych fizycznie, Gdański Uniwersytet Medyczny 2018
Plucińska-Sitek M., Ocena wpływu leczenia szyną Michigan pacjentów z objawami bólowej postaci bruksizmu na poziom kortyzolu w surowicy krwi żylnej, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach 2022
